CrailoTussen hei en bos,
dicht bij Amsterdam

De geschiedenis van Crailo

Van landgoed en groene villawijk naar een bijzondere plek voor onderwijs, wonen en werk.

Ontdek hoe Crailo veranderde van landgoed in een groene villawijk en hoe het voormalige blindeninstituut aan de Amersfoortsestraatweg 180 ontstond. Historische foto's, kaarten en documenten brengen het verhaal tot leven; bij elke alinea is het oorspronkelijke stuk te openen om zelf verder te lezen.

Beelden: collectie Historische Kring Bussum (beeldbank), met het objectnummer bij elk beeld. Een poststempel of een tekst op een kaart dateert de kaart, niet altijd de opname.

Crailo: van landgoed tot groene villawijk

De geschiedenis van Crailo gaat eeuwen terug. De naam wordt in historische beschrijvingen in verband gebracht met het oude Krayloo, kraaienbos. In 1628 verwierf Kiliaen van Rensselaer, koopman en bewindhebber van de West-Indische Compagnie, hier grond. Zijn familie bleef lange tijd met het gebied verbonden. document: R1084 R1087 R1089

In de negentiende eeuw kwam het landgoed in handen van de familie Langerhuizen. Pieter Langerhuizen Lambertuszoon (1839-1918), eerder burgemeester van Huizen en van Bussum, bracht in 1879 Noord- en Zuid-Crailo weer samen. Historische beschrijvingen spreken over een landgoed van ongeveer honderd hectare. Langerhuizen was ook kunstverzamelaar: van 1881 tot 1920 stond op Crailo een museum waarin hij zijn collectie toonde. De Museumlaan herinnert daar nog aan. document: R1083 R1084 R1088 R0197

Historische kaart van Crailoo met Huize Crailoo, het Museum, het Slingerbosch, Villapark Crailoo, de Breede laan en de weg naar Huizen.
Historische kaart van Crailoo met onder meer Huize Crailoo, het museum, het Slingerbosch, het Snippenbosch, Villapark Crailoo en de gemeentegrens met Blaricum. Klik op de kaart om hem groter te bekijken.

Van landgoed naar villapark

Rond 1902 verkocht Langerhuizen, volgens de beschrijving in Tussen Vecht en Eem, zijn landgoed tijdens zijn leven aan een groep kopers, onder wie de Larense hotelier en kunsthandelaar Jan Hamdorff. De kopers richtten in 1902 de Maatschappij tot Exploitatie van Bouwterreinen Crailoo op, met plannen voor ruime villaparken in een bosrijke omgeving. De verkoopbrochure uit dat jaar laat zien hoe het wonen tussen bomen en lanen werd voorgesteld. document: R1083 R1085

Omslag van de verkoopbrochure van de Maatschappij tot Exploitatie van Bouwterreinen Crailoo, versierd met wijnranken en de wapens van Bussum en Blaricum.
Omslag van de verkoopbrochure van de Maatschappij tot Exploitatie van Bouwterreinen ‘Crailoo’, begin twintigste eeuw, met de wapens van Bussum en Blaricum.

Aan de verkoop was volgens diezelfde beschrijving een voorwaarde verbonden: het eigenlijke landgoed mocht pas na het overlijden van Langerhuizen worden ontwikkeld. Hij overleed op 11 april 1918; daarna konden de plannen verder worden uitgevoerd. De oorspronkelijke verkoopakte is niet gelezen, en de beschrijving van Langerhuizens rol bij de oprichting van de maatschappij verschilt per publicatie. document: R1083 R1085

Verschillende ontwerpers waren betrokken. Tuinarchitect P.H. Wattez tekende rond 1902 de nabijgelegen villaparken De Eng en Het Loo. Voor het landgoed zelf volgden ontwerpen van L.A. Springer (1918), K.P.C. de Bazel en, in 1928, Wouter Hamdorff. Van elk ontwerp is maar een klein deel uitgevoerd: de verkoop van kavels verliep moeizaam en de ontwikkeling duurde veel langer dan voorzien. De buurt ontstond daardoor in stappen, en de bestaande lanen en bospercelen bleven het beeld bepalen. document: R1083 R1085

Het behoud van het bos

In 1939 werd het noordoostelijke deel van Crailo verkocht aan het Goois Natuurreservaat. De publicatie uit 1986 noemt 57 hectare voor 208.000 gulden; het natuurreservaat zelf spreekt van 56 hectare. Zo bleef een groot deel van het bos als natuurgebied behouden. document: R1083 R1087

In 1941 werd volgens de historische beschrijving nog eens ongeveer 33 hectare aan de gemeente Huizen verkocht voor volkshuisvesting. Van het oorspronkelijke landgoed bleef in die beschrijving ongeveer tien hectare over voor de villaparkontwikkeling. Dat is een globale verdeling van het landgoed, geen meting van wat toen al bebouwd was. De bebouwing kwam in de decennia daarna geleidelijk tot stand; zo ontstond de ruim opgezette, groene villawijk van nu. document: R1083

Van de buurt naar het instituutsterrein

Binnen die bredere omgeving heeft het Visio-complex een eigen geschiedenis. Bij de aankoop van het instituutsterrein komen andere namen en andere transacties in beeld: de gemeente Bussum, de heer Van Leeuwen Boomkamp en de Maatschappij Het Bosch van Bredius. Dat is dus niet dezelfde koop als de overgang van het landgoed Crailo rond 1902. Hoe de verschillende eigendommen en perceelsgrenzen precies op elkaar aansloten, moet een oude kaart of akte nog laten zien. document: R1069 R1070 R1067

Prentbriefkaart met een overzicht van het complex; het poststempel is uit 1932, de opnamedatum is niet vastgesteld.
Prentbriefkaart met een overzicht van het complex; het poststempel is uit 1932, de opnamedatum is niet vastgesteld. beeld: R1094 · catalogus: R1110

1929 en 1930: grond voor een nieuw blindeninstituut

Het Amsterdamse Instituut tot Onderwijs van Blinden en het Gesticht voor Volwassen Blinden, gevestigd aan de Vossiusstraat en de Stadhouderskade, zaten krap. Pogingen om in Amsterdam grond te vinden strandden op de kosten. In het najaar van 1929 verschenen de eerste berichten over een verhuizing naar het Gooi: een terrein aan de Amersfoortsestraatweg bij De Gooische Boer, goed bereikbaar met trein, tram en bus en met veel ruimte in een gezonde lucht, zoals de krant het samenvatte. document: R1067 R1068

De aankoop bestond uit twee samenhangende delen: open grond langs de straatweg en een aangrenzend bosgedeelte daarachter. Opmerkelijk is dat de gemeente Bussum eigenaar was van het voorste deel, terwijl die grond in de gemeente Huizen lag. Volgens het Algemeen Handelsblad had dit deel een front van ongeveer 230 meter aan de straatweg en een diepte van gemiddeld 100 meter. document: R1066 R1067 R1070

Op 28 september 1929 berichtte De Gooi- en Eemlander over het voorstel van B en W van Bussum om 22.275 vierkante meter voor 54.000 gulden aan het instituut te verkopen. Op 1 oktober meldde de krant dat de raad conform had besloten. Die oppervlakte en prijs horen bij de gemeentelijke aankoop, niet bij het hele latere complex. document: R1064 R1065

Voor het bosgedeelte noemt De Telegraaf in november 1929 de heer Van Leeuwen Boomkamp als verkoper van het bosterrein, een dennenbos met eikenhout waarop volgens de krant al vaker het oog van speculanten was gevallen. Het Algemeen Handelsblad meldt op 17 januari 1930 dat de overeenkomst met de Maatschappij Het Bosch van Bredius over ongeveer 8 hectare bosgrond tot stand kwam zodra Gedeputeerde Staten de gemeentelijke grondverkoop hadden goedgekeurd. De ene koop hing dus aan de andere. Of Van Leeuwen Boomkamp en de maatschappij dezelfde partij waren, blijkt niet uit de berichten. document: R1069 R1070 R1071

De oppervlaktes lopen in de kranten uiteen: ruim 10 hectare in een vroeg bericht, 8,5 hectare in andere berichten, en bij de opening in 1932 tweeënhalve hectare van Bussum plus zes hectare van aangrenzende eigenaren. Voor een exacte reconstructie zijn de koopakten en meetkaarten nodig. Die moeten ook laten zien wie formeel als verkoper optrad en welke afspraken bij elk deel hoorden. document: R1068 R1067 R1076 R1075

Het archiefnummer dat verder kan helpen

Het gemeentelijke verkoopdossier is precies aanwijsbaar. De inventaris van de archieven van de gemeente Bussum 1919-1989 (toegang SSAN052, Archief Gooi en Vechtstreek) vermeldt onder nummer 429: verkoop van een perceel grond aan de Amersfoortsestraatweg (gemeente Huizen), sectie A nummer 740, aan het Blindeninstituut, 1929. Op pagina 131 van dezelfde inventaris staan de raadsstukken uit 1929 en 1930. document: R1080 R1081 R1082

De inventaris is openbaar, maar de stukken in dossier 429 zelf zijn nog niet ingezien. Juist daarin kunnen de volledige voorwaarden, een tekening, correspondentie of een verwijzing naar de notariële akte staan. Voor het bosgedeelte is daarnaast een afzonderlijke akte nodig; een mogelijke zoekingang is het vennootschapsdossier van Het Bosch van Bredius bij het Nationaal Archief. document: R1080 R1141

Een nieuw complex aan de bosrand

Het instituut trok niet in een bestaand landhuis. Er werd een nieuw gebouwencomplex ontworpen met ruimte voor onderwijs, wonen, muziek en werkplaatsen. Het ontwerp is van architect A.D.N. van Gendt (bureau Gebrs. van Gendt, Amsterdam), die in maart 1932 overleed, kort voor de opening. Bij het Nieuwe Instituut is het project terug te vinden in het archief van Architectenbureau Van Gendt en Zonen. document: R1068 R1073 R1076 R1090 R1141

De ligging in het groen was onderdeel van het plan. Het Algemeen Handelsblad schreef in januari 1930 dat de gebouwen op het open terrein kwamen, dat de bossen intact bleven en dat tussen de gebouwen nieuw bos zou worden aangeplant. Het Vaderland beschreef in augustus 1930 een rooilijn evenwijdig aan de rijksstraatweg en drie hoofdgebouwen op ongeveer 95 meter van de weg, juist in de bosrand, om de stadsbouw in het landschap zoveel mogelijk te maskeren. Een ander bericht meldde dat bijna het hele bos gespaard bleef, omdat ook het bestuur van het instituut prijs stelde op het behoud van natuurschoon. Dit laat zien hoe het terrein destijds werd gepresenteerd; een krantenbericht is nog geen getekende voorwaarde die blijvend geldt. document: R1070 R1072 R1071

Frontaal aanzicht van het hoofdgebouw met voorpad en jonge beplanting (ongedateerd).
Frontaal aanzicht van het hoofdgebouw met voorpad en jonge beplanting (ongedateerd). beeld: R1099 · catalogus: R1115

De nieuwbouw werd mogelijk gemaakt door een legaat van anderhalf miljoen gulden van mejuffrouw P.M. van Weel uit Den Haag; een bronzen plaat in het voorportaal herinnerde daaraan. De aanbesteding vond plaats in juli 1930. Het werk ging naar de firma H. Lesage uit Amsterdam voor 846.450 gulden; de bouw duurde van oktober 1930 tot augustus 1932. Het legaat en de grondkoop zijn twee verschillende financiële onderdelen van het verhaal. Of aan de nalatenschap bijzondere bestedingsvoorwaarden waren verbonden, is niet vastgesteld. document: R1076 R1077 R1079 R1075

De komst van het instituut riep ook reacties op. De kop 'Huizen niet enthousiast' uit november 1929 ging over bezwaren van het gemeentebestuur van Huizen: de gemeente had weinig baat bij zulke instellingen en zag op tegen de administratie van het verhalen van onderwijskosten op 79 andere gemeenten. De bouwaanvraag moest bij Huizen worden ingediend, en volgens een terugblik uit 1932 verliep meer dan een jaar met moeilijkheden over de bouwvergunning. Een commentaar uit februari 1931 vond dat het massale gebouw in aanbouw het landschap niet diende. Geen van deze berichten is een verklaring van een verkoper dat hij spijt had of voorwaarden had gesteld. document: R1069 R1067 R1076 R1074

1932: de opening en het leven in het instituut

De kranten en tijdschriften uit 1932 plaatsen de officiële opening op vrijdag 9 september 1932, in aanwezigheid van koningin Wilhelmina, prins Hendrik en prinses Juliana. Foto's van de plechtigheid zijn bewaard in de collectie van de Historische Kring Bussum; daar is ook een korte film van het koninklijk bezoek. De filmomschrijving noemt 13 september; hier is de berichtgeving uit 1932 gevolgd. document: R1077 R1079 R1078 R1092 R1093 R1140

Koningin Wilhelmina en prinses Juliana bij de opening van het nieuwe blindeninstituut, september 1932.
Koningin Wilhelmina en prinses Juliana bij de opening van het nieuwe blindeninstituut, september 1932. beeld: R1092 · catalogus: R1108
Prinses Juliana verlaat het instituut na de opening, 1932.
Prinses Juliana verlaat het instituut na de opening, 1932. beeld: R1093 · catalogus: R1109

Het complex was veel meer dan een school. Een uitgebreid verslag van 7 september 1932 beschrijft een hoofdgebouw, een woongebouw, een muziekgebouw, een gestichtsgebouw en een arbeidsgebouw: leslokalen, een bibliotheek van bijna 6.000 boekdelen, achttien geluiddempende studiekamers met orgel of piano, slaapzalen, een ziekenafdeling en werkplaatsen voor matten, manden, stoelen en borstels. In het gesticht woonden 35 volwassen blinden, in het instituut 75 leerlingen. Boven de deuren stond Lux in Tenebris, licht in de duisternis. document: R1076 R1075

Het muziekgebouw, afbeelding uit een historische instituutsbrochure (Bussums Historisch Tijdschrift 36/2).
Het muziekgebouw, afbeelding uit een historische instituutsbrochure (Bussums Historisch Tijdschrift 36/2). beeld: R1105 · catalogus: R1086
De grote werkzaal met werkbanken en manden, uit dezelfde instituutsbrochure.
De grote werkzaal met werkbanken en manden, uit dezelfde instituutsbrochure. beeld: R1107 · catalogus: R1086
Aanzicht van het instituut; dezelfde foto komt voor op kaarten met poststempels uit 1936 en 1938.
Aanzicht van het instituut; dezelfde foto komt voor op kaarten met poststempels uit 1936 en 1938. beeld: R1095 · catalogus: R1111
Aanzicht van het instituut; een overeenkomstige ansichtkaart draagt een poststempel uit 1942.
Aanzicht van het instituut; een overeenkomstige ansichtkaart draagt een poststempel uit 1942. beeld: R1096 · catalogus: R1112

Ook latere documenten vertellen iets over het gebruik. Het Nationaal Blindenmuseum heeft een extra editie van De Magneet uit 1958 ontsloten, met terugblikken op het instituut. Een ansichtkaart in de collectie van de Historische Kring Bussum draagt op de achterzijde een bericht van 25 oktober 1944 waarin de afzender het complex zijn evacuatieverblijf noemt. Dat dateert het bericht, niet per se de foto. document: R1091 R1097

Meer beelden uit de collectie
Ansichtkaart waarvan de achterzijde het complex op 25 oktober 1944 als evacuatieverblijf noemt.
Ansichtkaart waarvan de achterzijde het complex op 25 oktober 1944 als evacuatieverblijf noemt. beeld: R1097 · catalogus: R1113
Catalogusafbeelding bij de korte film van het koninklijk bezoek in 1932 (de film zelf staat bij de Historische Kring Bussum).
Catalogusafbeelding bij de korte film van het koninklijk bezoek in 1932 (de film zelf staat bij de Historische Kring Bussum). beeld: R1100 · catalogus: R1116
Ansichtkaart van het instituut; de kaart vermeldt Bussum, de locatie is Huizen (ongedateerd).
Ansichtkaart van het instituut; de kaart vermeldt Bussum, de locatie is Huizen (ongedateerd). beeld: R1098 · catalogus: R1114
Afbeelding uit de instituutsbrochure (1 van 7).
Afbeelding uit de instituutsbrochure (1 van 7). beeld: R1101 · catalogus: R1086
Afbeelding uit de instituutsbrochure (2 van 7).
Afbeelding uit de instituutsbrochure (2 van 7). beeld: R1102 · catalogus: R1086
Afbeelding uit de instituutsbrochure (3 van 7).
Afbeelding uit de instituutsbrochure (3 van 7). beeld: R1103 · catalogus: R1086
Afbeelding uit de instituutsbrochure (4 van 7).
Afbeelding uit de instituutsbrochure (4 van 7). beeld: R1104 · catalogus: R1086
Afbeelding uit de instituutsbrochure (6 van 7).
Afbeelding uit de instituutsbrochure (6 van 7). beeld: R1106 · catalogus: R1086

Veranderingen aan de gebouwen en twee rechtszaken

De functies op het terrein veranderden in de loop van de tijd. Het architectenbureau Jaco D. de Visser beschrijft een verbouwing in opdracht van Stichting Novum: schoollokalen werden werkplekken, het vroegere ketelhuis kreeg een vergaderfunctie en er kwamen uitbreidingen onder het binnenterrein. Aan de voorzijde werd een ondergrondse parkeergarage aangelegd. In 2018 vertrokken de leerlingen van Visio naar Amsterdam, zo vermeldt het huisvestingsplan van de gemeente. document: R1118 R1130

Over de vergunningen liepen twee afzonderlijke procedures. Het college verleende op 15 oktober 2002 vergunning voor de parkeergarage en op 11 februari 2003 vrijstelling en bouwvergunning voor het verbouwen en uitbreiden van het hoofdgebouw. Omwonenden en de Buurtpreventievereniging WaakSaam maakten bezwaar en gingen in beroep. De rechtbank Amsterdam deed op 12 augustus 2005 uitspraak in beide zaken, de Raad van State op 9 augustus 2006. document: R1119 R1120 R1121 R1122

Lees meer over de stukken: de twee rechtszaken

In de zaak over het hoofdgebouw oordeelde de rechtbank dat het college niet duidelijk had gemaakt van welke voorschriften van het bestemmingsplan vrijstelling was verleend en in hoeverre de toegestane goot- en bouwhoogte werd overschreden. De Raad van State bevestigde dat de motivering niet deugde. Met een nieuw besluit van 21 april 2006 vulde het college de motivering aan; het beroep tegen dat nieuwe besluit werd ongegrond verklaard. Dat is iets anders dan een algemene toestemming voor elk toekomstig gebruik. document: R1119

Overweging 2.8 van die uitspraak is interessant voor verder onderzoek. Omwonenden hadden betoogd dat het beoogde gebruik niet paste binnen de toenmalige bestemming 'bijzondere doeleinden II' uit het bestemmingsplan Buitenwijken. De rechtbank had daarover al geoordeeld, dat oordeel was niet in hoger beroep bestreden, en de Raad van State kwam er daarom niet meer aan toe. De motivering over het gebruik staat dus in de uitspraak van de rechtbank. document: R1119

Die rechtbankuitspraken zijn geregistreerd (ECLI:NL:RBAMS:2005:3200 en 3199), maar de teksten zijn niet online gepubliceerd; alleen de registratiegegevens zijn beschikbaar. Dat bewijst niet dat er iets is weggehouden: een registratie en een gepubliceerde tekst zijn niet hetzelfde. De Rechtspraak kent een aanvraagroute om zulke uitspraken alsnog op te vragen, en de publicatiecriteria noemen zaken waarvan een latere aanleg al is gepubliceerd als aanknopingspunt. document: R1121 R1122 R1123 R1125 R1124 R1126

De school, Novum en een financiële garantie

Naast het historische complex staat sinds 2004 een apart schoolgebouw aan de Oud Bussummerweg 76, gebouwd als Visio-school. Sinds 2021 is daar Elan Primair gevestigd, een school voor gespecialiseerd onderwijs. De jaarstukken van Stichting Novum, Koninklijke Visio en de gemeente Huizen geven samen een beeld van de financiële afspraken rond dat gebouw. document: R1130 R0290 R1131

Novum vermeldt in de jaarverslagen over 2018 en 2019 een schriftelijke toezegging tot vergoeding bij (gedeeltelijke) leegstand van de school. Visio beschrijft in de jaarrekening 2020 een mogelijke verplichting van Visio aan de gemeente Huizen, verbonden aan ontwikkelingen rond de school en het terrein, en verwijst daarbij naar een garantie van Novum in de opstalakte. De betalingsrichting is daarmee duidelijk: een eventuele betaling zou van Visio of Novum aan de gemeente gaan, niet andersom. document: R1135 R1136 R1137

Lees meer over de stukken: de bedragen en de afwikkeling in 2021
PublicatieVermeld bedrag
Stichting Novum, jaarverslag 2018 (p. 48): toezegging bij leegstand1.946.760 euro
Stichting Novum, jaarstukken 2019 (p. 40): schriftelijke garantie1.865.645 euro
Koninklijke Visio, jaarrekening 2020 (p. 21): mogelijke verplichting aan de gemeente1.784.645 euro
Gemeente Huizen, jaarstukken 2022 (p. 274): boekwaarde 'Visio, nieuwbouw' eind 20221.622.300 euro

document: R1135 R1136 R1137 R1129

De jaarstukken 2022 van de gemeente Huizen laten zien waar deze bedragen vandaan lijken te komen. In de staat van investeringen staat onder 'Visio, nieuwbouw' (startjaar 2003, afschrijving in 40 jaar) een boekwaarde van 1.622.300 euro eind 2022, met een jaarlijkse afschrijving van 81.115 euro. De bedragen bij Novum en Visio dalen met vrijwel precies dat bedrag per jaar. Dat wijst erop dat de gemeente de bouw van de school heeft bekostigd, zoals bij onderwijshuisvesting gebruikelijk is, en dat de garantie de resterende boekwaarde van de gemeente dekt als de school leeg komt te staan. De akte van 2021 beschrijft het zo: de doordecentralisatieovereenkomst van 2013 gaf de gemeente recht op vergoeding van de restant boekwaarde van de nieuwbouw als de school voortijdig werd opgeheven. document: R1129 R1135 R1136 R1137

Het zijn standen uit opeenvolgende jaren. Ze mogen niet worden opgeteld en zeggen niet welk bedrag vandaag nog aan de orde is. Een dalende boekwaarde betekent ook niet dat er geld is betaald.

Wat veranderde er in 2021?

Een collegevoorstel van 16 januari 2020 verwijst naar een overeenkomst tussen de gemeente, Visio en Novum en naar een brief van 11 april 2019; het document zelf staat achter een inlog. De raad van toezicht van Visio keurde in 2021 de overdracht van de school aan de gemeente goed, en Stichting Elan vermeldt het gebouw vanaf schooljaar 2021/2022 in eigendom te hebben. De akte van 2 augustus 2021 beschrijft de afwikkeling: grond voor 1 euro naar de gemeente, einde van huur en opstalrecht, verrekening van de garantie tegen de terugbetalingsverplichting en dezelfde dag overdracht om niet aan Elan. De volledige beschrijving staat bij Eigendom en akten. document: R1139 R1138 R1131 R1130 R1166

In de jaarrekening 2025 van Visio komt de specifieke garantie voor de school in Huizen niet meer voor. Dat is een aanwijzing, geen antwoord: of de garantie is afgewikkeld, vervangen of anders verantwoord, staat er niet bij. document: R1132

Andere geldstromen rond de school

De begroting 2022 van de gemeente vermeldt bijdragen aan Koninklijke Visio voor huur van grond (31.546 euro in 2020 en 18.402 euro in 2021) en voor OZB en verzekeringspremie (12.338 en 9.397 euro); voor 2022 zijn deze posten niet meer geraamd. In de jaarstukken 2022 staat een verrekening van 126.643 euro met de gemeente Gooise Meren als doorbetaling voor 87 leerlingen van Elan Primair. Dit zijn aparte geldstromen: geen betaling onder de garantie en geen berekening van een besparing. document: R1128 R1129

Wat kan een nieuwe invulling financieel betekenen?

Een logische vraag is of voortgezet gebruik of een herontwikkeling van het terrein de financiële positie van de gemeente verandert: kosten die vervallen, inkomsten die ontstaan of een aanspraak die juist verdwijnt. Zonder de overeenkomsten en een actuele aansluiting op de gemeentelijke administratie is niet vast te stellen of er een voordeel is, hoe groot het is en bij wie het terechtkomt. De stap van 'er bestaat een oude garantie' naar 'de gemeente bespaart bij een nieuwe invulling ongeveer 1,8 miljoen euro' is daarom te groot. Ook instemming van bewoners laat een contractuele verplichting niet vanzelf vervallen; de akte bepaalt welke gebeurtenis telt.

Welke afspraken elders zijn gemaakt en wat bij de besluitvorming zichtbaar zou moeten zijn, hoort bij het actuele dossier en staat op de pagina Afspraken.

Mogelijke financiële gevolgen, als denkmodel

De volgende situaties zijn denkbare mogelijkheden, geen aangetroffen afspraken voor deze locatie. Bij elke situatie staat wat eerst bewezen zou moeten worden.

SituatieMogelijk effectWat moet eerst blijken?
Nieuw gebruik voorkomt een betaling van Visio of Novum aan de gemeenteHet voordeel ligt dan bij Visio of Novum; de gemeente ontvangt mogelijk minderWelke contractuele gebeurtenis een betaling veroorzaakt of voorkomt
Een nieuwe gebruiker neemt kosten over die de gemeente nu draagtGemeentelijke uitgaven kunnen dalenHuidige contracten, begrotingsposten en de nieuwe kosten
De gemeente ontvangt huur of een vergoedingEr kunnen gemeentelijke inkomsten ontstaanDat de gemeente de ontvanger is, wat de vergoeding dekt en welke tegenprestaties er zijn
Gebruik voorkomt een afwaardering of een toekomstige investeringEen economisch voordeel is denkbaarWaardering, besluitvorming en het verschil met direct beschikbaar geld
De garantie is in 2021 al afgewikkeldDe oude garantie kan dan geen rol meer spelenDe eindafrekening en de vrijgave of vervanging van de zekerheid

Een gebouw dat gevuld wordt, voldoet niet vanzelf aan een afspraak over onderwijsgebruik. Ander gebruik kan een verplichting voorkomen, ongemoeid laten of juist in werking stellen. De akte beslist welke situatie van toepassing is.

Een nieuw hoofdstuk voor de locatie

Visio Foundation meldde op 21 juli 2026 de verkoop van circa acht hectare aan APF International en Amvest. In de mededeling worden de geschiedenis, het groene karakter, de maatschappelijke betekenis en een blijvende band van Koninklijke Visio met de locatie als uitgangspunten genoemd. De koop- en leveringsvoorwaarden staan er niet bij. document: R0195

Op 23 september 2026 nam de gemeenteraad unaniem de motie 'Voormalig blindeninstituut ontwikkelen mét oog voor historie' aan, ingediend door alle elf fracties. De motie beslist niets over een ontwikkeling van het terrein, dat is eigendom van de nieuwe kopers. Zij constateert dat die kopers een gebiedsontwikkeling voorbereiden en draagt het college op om de monumentale en cultuurhistorische waarde van het complex te laten onderzoeken, in afwachting daarvan voorbescherming toe te passen en de raad uiterlijk 3 februari 2027 te informeren. De motie verwijst naar een cultuurhistorische verkenning uit 2023 (in opdracht van Visio) en een advies van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit uit 2024 om de verschijningsvorm van hoofdgebouw en auditorium als ankerpunt te behouden; dat nadere onderzoek en die voorbescherming waren tot dan niet uitgevoerd. De twee rapporten zelf zijn nog niet openbaar gelezen. document: R0941 R0981 R1134

Het bestemmingsplan Buitenwijken (2013) is volgens de eigen toelichting conserverend van aard. Het terrein heeft de bestemming Maatschappelijk (onderwijs, sociaal-culturele, levensbeschouwelijke en sociaal-medische doeleinden, kinderopvang, verenigingen) en gebouwen mogen alleen binnen het bouwvlak staan. Woningbouw of een andere herontwikkeling past daar niet in zonder een wijziging van het omgevingsplan of een afwijkvergunning. De toelichting uit 2013 noemt eerdere plannen van Novum voor woningen op het sportveld buiten het bouwvlak, meldt dat de gemeente daarover geen definitief standpunt had ingenomen en dat zij het standpunt van de buurt als direct belanghebbende zwaar wilde meewegen. document: R0147 R0163

Eerder, in februari 2025, viel het Visio-terrein in een gemeentelijk locatieonderzoek af voor een variant met flexwoningen, vanwege de kosten en de ligging ten opzichte van voorzieningen. Hoe dat zich verhoudt tot de plannen van nu, staat op de pagina over de Visio-locatie in het opvangdossier. document: R0077

Eigendom, akten en afspraken: wat het Kadaster laat zien

Wie wil weten hoe het terrein aan de Amersfoortsestraatweg juridisch in elkaar zit, komt uit bij het Kadaster. In oktober 2026 zijn daar de eigendomsinformatie, de hypotheekinformatie en de kadastrale kaarten van de zes percelen rond nummer 180 opgevraagd, en daarna de akten waarnaar die uittreksels verwijzen: de twee oudste aankomsttitels uit 1929 en 1930 en de akte van de schooloverdracht uit 2021. Hieronder staat, stap voor stap, wat daarin staat; bij elke stap is het stuk zelf te openen.

Wie is eigenaar van wat

Het Visio-terrein is perceel Huizen A 1874 (69.267 m², Amersfoortsestraatweg 180, 180a, 180b en 180c). Het staat op 13 oktober 2026 op naam van Stichting Visio Foundation. De in juli 2026 aangekondigde verkoop aan APF International en Amvest is op die datum nog niet geleverd: er is geen leveringsakte ingeschreven en ook geen koopovereenkomst aangetekend. De ontwikkelaar is dus nog geen eigenaar. De school aan de Oud Bussummerweg 76 is een eigen perceel, A 1866 (8.154 m²), op naam van Stichting Elan, zonder hypotheek of beslag. De smalle wegpercelen eromheen zijn van de gemeente Huizen (A 1811, A 1834, A 1613) en van het Rijk (A 1812, de strook langs de A1). Op geen van de zes percelen staat een publiekrechtelijke beperking, dus ook geen monumentstatus of gemeentelijk voorkeursrecht. Op A 1874 en A 1866 staan wel een erfdienstbaarheid uit 2021 en opstalrechten van Liander voor kabels. document: R1151 R1152 R1153 R1154 R1155 R1156 R1157 R1161 R1162 R1169 R0195

Kort samengevat: het terrein is in 1929 en 1930 in twee stappen door het Instituut tot Onderwijs van Blinden gekocht. De akte van 1929 neemt een bepaling van Floris Vos en J.G.H. Verbeek uit 1909 op als kettingbeding (onder meer geen gestichten, scholen, hotels of fabrieken); in de akte van 1930 verklaren Vos en Verbeek afstand te doen van die beperkende bouwbepalingen. Hoe ver die afstand reikt, is een vraag voor een notaris of jurist. De school is in 2021 voor 1 euro aan de gemeente overgedragen, met verrekening van de garantie, en dezelfde dag om niet aan Stichting Elan. De details, met de scans van de akten, staan hieronder.

Lees meer over de stukken: de akten van 1929, 1930 en 2021 en de wegen

De aankoop van 1929: grond van de gemeente Bussum, met beperkende bepalingen van Vos en Verbeek

Het terrein is in twee stappen samengesteld. Op 31 december 1929 leverde de gemeente Bussum het perceel Huizen A 740 (22.275 m² aan de Amersfoortsestraatweg) voor 54.000 gulden aan het Instituut tot Onderwijs van Blinden en het Gesticht voor volwassen Blinden, ieder voor de helft; de raad van Bussum had daartoe op 1 oktober 1929 besloten en Gedeputeerde Staten keurden het goed. Bussum had de grond zelf in 1919 gekocht. In de akte van 1929 is een oudere bepaling opgenomen, uit een akte van 11 juni 1909 bij notaris Missing te Amsterdam. Die bepaling, zoals wij haar uit het handschrift hebben ontcijferd, houdt in dat op de grond nooit mogen worden gevestigd ‘geneeskundige inrichtingen, sanatoria van welken aard ook, gestichten tot herstel van kranken, scholen, kloosters, hotels, koffiehuizen’, vermaakgelegenheden, ‘arbeiderswoningen, fabrieken’ en inrichtingen waarvoor een bijzondere overheidsvergunning nodig is, en dat er geen bedrijf mag komen dat concurreert met de modelboerderij Oud-Bussum van Floris Vos en J.G.H. Verbeek. Elke volgende koper moet de bepaling opnieuw in zijn akte opnemen en alle opvolgende eigenaren zijn eraan gebonden: een kettingbeding, afkomstig van Vos en Verbeek als verkopers van de gronden van Oud-Bussum, en bij deze verkoop in de leveringsakte verwerkt. document: R1168 R1064 R1065 R1127

De aankoop van 1930: het bos van Bredius en de verklaring van afstand

Op 16 januari 1930 leverde de N.V. Onroerend Goed Exploitatie Maatschappij Het Bosch van Bredius, vertegenwoordigd door Floris Vos, B.H. Blankenberg en P. van Leeuwen Boomkamp, tien percelen bos en weg aan de Amersfoortsestraatweg, samen ongeveer 6,1 hectare, aan dezelfde kopers voor 91.905 gulden. Samen met het perceel van Bussum vormt dit bos het huidige terrein. In deze akte verklaren partijen dat Floris Vos en J.G.H. Verbeek afstand hebben gedaan van alle beperkende bouwbepalingen die zij hadden vastgesteld voor de verkochte percelen en voor perceel A 740, en van de rechten die zij daaraan tegenover huidige of toekomstige eigenaren konden ontlenen; een door hen getekende verklaring is aan de akte gehecht. Vos doet daarnaast, in privé en als directeur van de Maatschappij Hofstede Oud-Bussum, afstand van alle erfdienstbaarheden ten laste van deze grond ten behoeve van de Naardense percelen van Oud-Bussum, en verbindt zich persoonlijk de kopers te vrijwaren voor hinder uit oudere rechten. Zo werd in 1930 de weg vrijgemaakt voor een instituut dat de bepaling van 1909 naar de letter niet toestond. document: R1167 R1070

Hoe ver die afstand reikt, is een vraag die de stukken niet zelf beantwoorden. De bepaling van 1909 spreekt over Vos en Verbeek ‘of hunne opvolgers in dat bedrijf’; de verklaring van 1930 is door Vos en Verbeek persoonlijk en namens Hofstede Oud-Bussum afgelegd. In de latere akten is de tekst van de oude titels in algemene bewoordingen meegenomen: de fusieakte van 1985 verklaart de bepalingen uit de aankomsttitels ‘woordelijk opgenomen’, en de akte van 2021 citeert die zin en somt de oude akten op, met de verklaring van Novum geen bijzondere lasten of beperkingen uit die akten te kennen. In het huidige uittreksel van A 1874 staat geen kettingbeding of kwalitatieve verplichting aangetekend. Of de bepaling van 1909 daarmee volledig is uitgewerkt, of dat zij ergens nog betekenis kan hebben, is werk voor een notaris of jurist die de volledige reeks akten naast elkaar legt. document: R1168 R1167 R1166 R1151

De akten van 1929 en 1930 zijn handgeschreven afschriften uit het register. Zij zijn voor ons niet volledig leesbaar; wat hierboven staat is onze lezing, met de bedragen en namen zo goed mogelijk ontcijferd. De scans staan hier: R1168 en R1167. Wie het handschrift beter leest, of wie de tekst definitief wil vaststellen, kan daar zelf terecht.

De school: huur, opstalrecht, garantie en overdracht om niet

De school aan de Oud Bussummerweg 76 had een eigen constructie. Stichting Novum was eigenaar van de grond. Visio had op die grond sinds 7 juni 2002 een huurovereenkomst en een daarvan afhankelijk opstalrecht, waardoor het schoolgebouw eigendom van Visio was. De gemeente Huizen had op 22 januari 2013 met Visio een doordecentralisatieovereenkomst gesloten: de gemeente stelde geld beschikbaar voor de huisvesting van de school, en als de school voortijdig werd opgeheven moest Visio een bedrag aan de gemeente terugbetalen, de restant boekwaarde van de nieuwbouw. Dat is de garantie die in de jaarstukken van Novum en Visio terugkomt, met bedragen die jaarlijks met de afschrijving daalden. Tegenover die terugbetalingsverplichting stond een aanspraak van Visio: volgens de voorwaarden van het opstalrecht had Visio bij het einde ervan in beginsel recht op vergoeding van de waarde van het gebouw. document: R1166 R1129

Toen Visio de school niet meer zelf gebruikte, is dit geheel op 2 augustus 2021 in één akte afgewikkeld, in de woorden van de akte ‘met gesloten beurzen’. Novum verkocht en leverde de grond voor 1 euro aan de gemeente. De huurovereenkomst eindigde met wederzijds goedvinden, waardoor ook het opstalrecht tenietging en het gebouw bij de grond kwam, dus aan de gemeente. De doordecentralisatieovereenkomst werd beëindigd. De aanspraak van Visio op vergoeding van de waarde van het gebouw en de terugbetalingsverplichting van Visio aan de gemeente werden tegen elkaar verrekend; voor zover de een de ander overtrof, deed de betreffende partij afstand van het meerdere. De gemeente verklaart in de akte na de ondertekening niets meer van Visio of Novum te vorderen te hebben. Daarmee is de garantie uit de jaarstukken in 2021 uitgewerkt. Dezelfde dag droeg de gemeente het perceel om niet over aan Stichting Elan, de school die het gebouw al gebruikte; dat is de huidige eigenaar. In dezelfde akte is over en weer een erfdienstbaarheid gevestigd voor de gedeelde waterleiding en riolering tussen de school en de percelen van Novum, waaronder A 1874, zonder vergoeding en opzegbaar zodra het medegebruik eindigt. De gemeente verklaart in de akte de oude akten uit 1929 tot 1974 in kopie te hebben ontvangen. document: R1166 R1152 R1131 R1138

De wegen rond het terrein

De percelen A 1811, A 1834 en A 1613 zijn gemeentelijke wegpercelen. A 1811 kreeg de gemeente in 1996 om niet van het Rijk, samen met andere parallelwegen langs rijksweg 1, op grond van de Wet herverdeling wegenbeheer; een tweede akte uit datzelfde jaar corrigeert alleen de perceelnummers. A 1812, de strook langs de A1, is van het Rijk gebleven. Wie over de ontsluiting van het terrein gaat, hangt dus af van welke weg het betreft. document: R1164 R1165 R1154 R1155

De vragen waarmee het verhaal verdergaat

De documenten laten samen zien hoe deze plek is ontstaan en veranderd. Een aantal vragen is met de akten uit het Kadaster te beantwoorden; die antwoorden staan hier kort, met verwijzing naar het onderdeel hierboven. Wat open blijft, staat er als vraag. Wie verder wil zoeken, kan hier beginnen.

Welke voorwaarden golden bij de aankoop van 1929 en 1930?

De akte van 31 december 1929 neemt de bepaling van Vos en Verbeek uit 1909 op (geen gestichten, scholen, hotels, arbeiderswoningen, fabrieken; geen concurrentie voor de modelboerderij Oud-Bussum), als kettingbeding voor alle opvolgende eigenaren. In de akte van 16 januari 1930 verklaren Vos en Verbeek afstand te doen van die beperkende bouwbepalingen, ook voor perceel A 740. Een bepaling dat het terrein blijvend alleen voor het blindeninstituut mocht worden gebruikt, komt in beide akten niet voor. Hoe ver de afstand van 1930 reikt, staat bij Eigendom en akten. document: R1168 R1167

Was aan het legaat een bijzondere bestemming verbonden?

Het legaat van P.M. van Weel is in de berichtgeving genoemd. Haar testament of de afwikkeling van de nalatenschap kan meer vertellen over de besteding. Zo'n aanvullende voorwaarde is tot nu toe niet gevonden. document: R1076 R1079

Wat is er met de schoolgarantie gebeurd?

In de akte van 2 augustus 2021 zijn de garantie en de terugbetalingsverplichting uit de doordecentralisatieovereenkomst tegen elkaar verrekend, verkreeg de gemeente grond en gebouw voor 1 euro en verklaart zij niets meer van Visio of Novum te vorderen te hebben; het perceel ging dezelfde dag om niet naar Stichting Elan. De afspraken rond de school betreffen alleen de school en een erfdienstbaarheid voor leidingen, niet het overige terrein. document: R1166 R1152

Wat staat er in de rechtbankuitspraken van 2005?

De zaken uit 2005 kunnen meer inzicht geven in het toen beoogde gebruik en de uitleg van de bestemming. De uitspraken van de Raad van State zijn beschikbaar; de onderliggende teksten van de rechtbank kunnen via de aanvraagroute van de Rechtspraak worden opgevraagd. document: R1119 R1121 R1122 R1125

Hoe zijn oude afspraken bij latere overdrachten behandeld?

De fusieakte van 1985 verklaart de bepalingen uit de aankomsttitels ‘woordelijk opgenomen’; de akte van 2021 citeert die zin, somt de oude akten op en bevat de verklaring van Novum geen bijzondere lasten of beperkingen uit die akten te kennen. Niet gelezen zijn de tussenliggende akten van 17 en 18 oktober 1930 (ruilingen), 1933 en 1970; die betreffen kleinere percelen die toen zijn geruild of toegevoegd. De verkoopmededeling uit 2026 vervangt geen akte; de levering aan APF en Amvest was op 13 oktober 2026 nog niet ingeschreven. document: R1166 R1151 R0195 R1127

Nog te verkrijgen documenten

Deze stukken zijn nog niet als volledig origineel beschikbaar. Ze kunnen de gevonden gegevens aanvullen of bijstellen.

DocumentBekende ingangBetekenis
Gemeentelijk verkoopdossier uit 1929Archief Gooi en Vechtstreek, SSAN052, inventarisnummer 429 (Huizen sectie A nr. 740)Raadsbesluit en tekeningen; de koopvoorwaarden zelf staan inmiddels in de akte Hyp4 2745/45
Raadsstukken Bussum 1929 en 1930SSAN052, notulen en gemeentebladen (inventaris p. 131)Besluitvorming en nadere verkoopvoorwaarden
Koop- en leveringsakten 1929 en 1930 (verkregen)Kadaster, Hyp4 2745/45 (Bussum, A 740) en Hyp4 2742/105 (Het Bosch van Bredius, ca. 6,1 ha); notaris P. Scheffelaar Klots, BussumGelezen; zie het onderdeel Eigendom en akten
Tussenliggende akten 1930 (ruiling 17 en 18 oktober), 1933 en 1970Kadaster, Hyp4 2777/64, 2780/15, 2875/114 en 4510/30 Amsterdam (genoemd in de akte van 2021)Kleinere percelen die zijn geruild of toegevoegd
Rechtbankuitspraak hoofdgebouwECLI:NL:RBAMS:2005:3200, AWB 03-3889, 12 augustus 2005Motivering over het beoogde gebruik en de toenmalige bestemming
Rechtbankuitspraak parkeergarageECLI:NL:RBAMS:2005:3199, AWB 03-3887, 12 augustus 2005De volledige voorafgaande vergunningprocedure
Doordecentralisatieovereenkomst 2013, huurovereenkomst 2002 en opstalakte 2002 van de schoolBeschreven en afgewikkeld in de akte van 2 augustus 2021; de stukken zelf berusten bij de notarisAlleen nog van historisch belang; de aanspraken zijn in 2021 beëindigd
Leveringsstukken rond de schooloverdracht 2021 (verkregen)Kadaster, Hyp4 81870/159 en 81870/160Gelezen; de afrekening met Visio is in de akte zelf geregeld
Cultuurhistorische verkenning 2023 en advies Commissie Ruimtelijke Kwaliteit 2024Verwijzingen in motie M1 van 23 september 2026Waardering van hoofdgebouw en auditorium
Leveringsakte van de verkoop aan APF en AmvestNog niet ingeschreven op 13 oktober 2026; eigendomsinformatie A 1874 opnieuw opvragen zodra de levering bekend isKoopsom, voorwaarden en eventuele nieuwe bedingen

document: R1080 R1121 R1122 R1139 R0941 R0195

Oude foto's en documentvragen horen bij hetzelfde verhaal. Ze maken zichtbaar hoe een plek die de buurt goed kent in bijna een eeuw veranderde. Nieuwe archiefstukken kunnen het beeld aanvullen en soms een eerdere veronderstelling bijstellen. Daarom staan de vindplaatsen en de nog ontbrekende stukken hier bij elkaar.

De gebeurtenissen op een rij

De belangrijkste momenten uit de geschiedenis van Crailo en het terrein van het voormalige blindeninstituut, met bij elk moment het bijbehorende stuk. In de tijdlijn van het opvangdossier staan ze tussen de andere gebeurtenissen.

Naar de tijdlijn van het opvangdossier

Bronnen bij deze pagina

Alle stukken waarnaar deze pagina verwijst, 113 in totaal. Elk stuk is in het leesvenster te openen en te downloaden; bij een bronverwijzing zonder bestand staat de vindplaats. Een OCR-tekst is een automatisch herkende tekst uit een krant, met de oorspronkelijke spelling en herkenningsfouten; de koppeling naar Delpher in het bestand leidt naar de oorspronkelijke pagina.

Krantenbericht (historisch) (13)

Tijdschrift (historisch) (3)

Historische publicatie (7)

Archiefinventaris (3)

Historische foto (16)

Rechterlijke uitspraak (4)

Raadsstuk (RIS) (7)

Beleidsdocument (1)

Jaarstukken (2)

Document (21)

Webpagina (24)

Kaart/geodata (5)

Bronverwijzing (geen bestand) (7)

Alle stukken over eigendom en historie